آیورودا به زبان ساده
بخش ۱: تعریف طب آیورودا
اول بذارین بگم که اصلا لغت آیورودا یعنی چی… آیورودا یه سیستم شفا بخشه که ریشهاش بر میگرده به هند، خیلی از باستانشناسها معتقدن که یکی از قدیمیترین سیستمهای طبابت توی جهانه.
لغت آیُوروِدا – Ayurveda (با ضمه روی حرف ی و ساکن روی ر) که خیلیها توی ایران، به اشتباه اون رو آیرُوِدا (سکون روی حرف ی و ضمه بر روی ر) تلفظ میکنن از دو قسمت تشکیل شده. قسمت اولش آیور- Ayur هست که به معنای زندگیه. قسمت دومش هم وِدا -veda است که یعنی علم. پس آیورودا یعنی علم زندگی.
آیورودا همراه با علوم دیگهای به عنوان Sister Science یا علومی که خواهر هم هستن شناخته میشه. مثل Yoga – یوگا، Jyotish – جیوتیش (ستاره بینی ودایی)، Vastu – واستو (معماری ودایی) و علوم ودایی دیگه. این علوم دانشی هستن که به آدمها هنر سالم زیستن و سالم باقی موندن را آموزش داده و دست در دست هم، گوهر سلامت کامل و پایدار روح و جسم رو به فرد هدیه میدن.
اولین سوال مهم: تفاوت آیورودا با طب نوین یا معاصر چیه؟
به نظر شما تفاوت مفهوم درمان، در طب آیورودا با مفهوم درمان در طب پزشکی نوین یا معاصر چیه؟
پروسه درمان در طب پزشکی نوین «بیماری» محوره! یعنی معمولا داروی یکسانی برای بیماران با بیماری مشترک (مثلا سرماخوردگی) تجویز میشه. اما در طبهای سنتی موضوع فرق میکنه… طبهای سنتی مختلف مثل آیورودا، طب سنتی ایرانی و طب سنتی چینی، «بیمار» محوره! خوب این یعنی چی؟ در این طبهای سنتی باور بر اینه که بیماران، طبعهای مختلف دارن و با هم تفاوت دارن. به دلیل همین تفاوتها، پروسه درمان هر آدمی با توجه به طبعش تعیین میشه! برای فهمیدن بهترش یه مثال لازمه.
مثلا دو تا آدم رو در نظر بگیرین؛ یه آدم خیلی لاغر که هر چی غذای چاق کننده میخوره اصلا چاق نمیشه. در مقابلش یه آدم دیگه میشه دید که فربه و چاقه. و این آدم فربه قسم میخوره در طول روز چیز زیادی نمیخوره اما حتی با خوردن آب هم چاق میشه… دلیل این اتفاق برای این دو تا آدم چیه؟
دلیلش همون طبع کاملا متفاوت این دو نفره! این طبع متفاوتشون، باعث میشه غذاهایی که برای نفر اول مفیده برای دومی سم محسوب شه. با همین تفاوتهاست که ارائه دادن یه نسخه سلامتی یکسان و واحد برای افراد با طبع های مختلف کارساز نباشه.
پس در طب آیورودا و مشابهاتش یه نسخه شبیه هم برای بیماران با طبعهای مختلف نمیشه پیچید! این همون «بیمار محور» بودن طب آیورداست!
پروسه درمان در آیورودا
وقتی ما از پروسه درمان در آیورودا صحبت میکنیم این پروسه درمان چه چیزهایی رو در بر میگیره؟ در پزشکی نوین وقتی به پزشک مراجعه میکنیم منتظریم که برای ما دارو تجویز بکنه و تمام! به بیان دیگه دارویی که دکتر به ما میده مهمترین و شاید تنها نقش رو در پروسه درمان ایفا میکنه.
خوب اما بن مایه اصلی توی پروسه درمانی آیورودا چیه؟ آیا فقط یه ترکیب گیاهی و بسنده کردن بهش درمان ریشهای رو انجام میده؟ جواب منفیه!
ترکیب گیاهی فقط ۵ درصد از چیزیه که مریض در شبانه روز میخوره. حالا اگه ۹۵ درصد باقی چیزهایی که میخوره و کارهایی که میکنه خلاف طبعش باشه، حتی اگه ترکیب گیاهیش قوی هم باشه، اما اثر اون داروها بخاطر بقیه کارهای اشتباه روزانهاش خنثی میشه.
به همین دلیل، موضوع آیورودا نگاه خیلی جامعی به پروسه درمان داره و برای سالم بودن و سالم موندن ابعاد مختلف زندگی فرد باید بر اساس طبع، شرایط بدنش، تغذیه و سبک زندگیش تعیین بشه.
در این پروسه، تغذیه، ترکیب گیاهی که تجویز میشه، سبک زندگی، نوع ورزش، تمرینات یوگایی که داده میشه، زمان خوابیدن و بیدار شدن متفاوته. حتی برای بیمار، رنگهایی برای پوشش و محیط پیرامونش، سنگهای درمانی خاص او، روغن ماساژ مخصوص به خودش و رایحهها مناسب تجویز میشه.
مسئولیت اصلی درمان با خود بیماره
مهمترین چیزی که باید یاد بگیریم اینه که بر اساس طبعمون چطوری با بدن، روح و جسممون رفتار کنیم. در واقع مسئولیت اصلی درمان با خود ما به عنوان بیماره که چقدر این آموزه رو بتونیم در متن زندگی هر روزهی خودمون پیاده کنیم. هر آدمی با یادگرفتن این اصول و ویژگیهای طبع خودش، میتونه زبون بدنش رو بشناسه، با بدنش معاشرت کنه و جسم و جانش رو در تعادل نگه داره.
پس اگه ما تغذیه و سبک زندگیمونو مطابق با طبع خودمون تنظیم کنیم در تعادلیم! اما اگه غذاهایی بخوریم که با طبع ما سازگار نیست نتیجهاش به وجود اومدن عدم تعادلهای طبعی و تبدیل اون به بیماریهای مختلف جسمی و روحیه!
بخش ۲: عناصر پنجگانه و دوشا
در ادامه آموزهها در مورد عناصر پنجگانه و دوشاها برای شما میگیم. بر اساس آیورودا در طبیعت همه چیز از ترکیب پنج عنصر اصلی به وجود اومده: خلأ، هوا، آتش، آب و خاک. اشیاء، گیاهان، غذاها، حیوانات و انسانها همگی ترکیبهای منحصر به فردی از این عناصر هستن.
خلأ، اولین عنصر
عنصر اول خلأ هست که به زبان سانسکریت بهش AKASH – آکاش میگن. سرده، خشکه، خالی و سبکه! این عنصر مثل یه اقیانوس خالیه که همه چیز رو در بر گرفته. توی بدن به خلأ لوله گوارش وقتی خیلی گرسنه هستین، یا خلأ توی بینی، ششها و دهانتون فکر کنین.
هوا، عنصر دوم
عنصر دوم هواست که اسم سانسکریتش VAYU – وایوست. خشکه، محرکه، سبکه و خشنه. مهمترین ویژگی عنصر هوا محرک بودنشه. توی بدن به هر چیزی که محرکه فکر کنین؛ گاز توی معده و روده، ضربان قلب و هوایی که وارد ششها میشه و ازش خارج میشه.
آتش، عنصر سوم
عنصر سوم آتشه! توی زبان سانسکریت بهش AGNI – آگنی میگن. گرمه، خشکه، تنده، تیزه، نافذ و سبکه. توی طبیعت خورشید، آفتاب و خود آتش؛ و توی بدن آنزیمهای گوارشی، صفرا و گرمای بدن انسان زنده.
آب، عنصر چهارم
عنصر چهارم آبه! در زبان سانسکریت APAS نوشته میشه اما آپ یا آپا تلفظ میشه. سرده، مرطوبه، چرب، لزجه، نرمه و چسبنده است. در بدن بزاق دهان، مخاط لوله گوارش، ادرار، پلاسمای خون، اشک و هر چی که مایعه.
خاک، آخرین عنصر
عنصر پنجم خاکه. اسم سانسکریتش PRUTHIVI – پروتیویه! کیفیتهای غالبش سردی، خشکی، متراکم بودن، ایستایی و سنگین بودنه. در بدن به مواد معدنی سازنده غضروفها، ناخنها، استخوانها، دندانها و مو اشاره میکنیم.
دوشاها چه هستند؟
توی آیورودا برای توضیح پنج عنصر اصلی در روح و جسم انسان از دستهبندی مشخصی با نام Dosha – دوشا استفاده میشه. در اکثر منابع قدیمی آیورودا از سه دوشای اصلی نام برده میشه: واتا، پیتا و کافا.
دوشاها مفاهیمی انتزاعی هستن که تعادل یا عدم تعادلشون روی تمام عملکردهای فیزیکی و روحی بدن تأثیر میذاره. در همه دوشاها تمام پنج عنصر اصلی وجود دارن اما دو عنصر غلبه بیشتری دارن.
اولین دوشا، واتا
Vata – واتا، دوشای اوله و عناصر هوا و خلأ در اون غلبه دارن. این دوشا سرد، خشک، سبک، نافذ، خشن و متحرکه. دفع ادرار یا مدفوع، جریان رفت و برگشت خون، تپیدن قلب، ورود و خروج هوا به ششها، پلک زدن، حرکت مفاصل و ماهیچه و حتی پرش افکار و ذهن شما همه بخاطر واتاست.
پیتا، دوشای دوم
دوشای دوم Pitta – پیتاست. مسئول متابولیسم و پروسه گوارش در بدنه و توی هضم و جذب غذا توسط سلولها نقش اصلی رو ایفا میکنه. عناصر آتش و آب در این دوشا غلبه دارن و کیفیتهای غالب گرم، تند، تیز، نافذ و روان بودنه.
سومین دوشا، کافا
اسم دوشای سوم Kapha – کافاست. کافا حاوی دو عنصر آب و خاکه. سرد، مرطوب، سنگین، چرب، متراکم و چسبنده است. عنصر آب به اعضای مختلف بدن مثل مفصلها و پوست رطوبت میده و عنصر خاک استخوانها و ساختار بدن رو میسازه و به بدن جرم و استحکام میده.
بخش ۳: طبع پراکروتی و ویکروتی
روح و جسم هر فرد ترکیبی منحصر به فرد از سه دوشای واتا، پیتا و کافاست. هر سه دوشا یا هر پنج عنصر اصلی در همه آدمها وجود دارن. توی بعضی از آدمها یکی از این دوشاها غلبه بیشتری داره و پتانسیل بیشتری برای خارج شدن از تعادل پیدا میکنه.
طبع ژنتیکی یا پراکروتی
در اکثر افراد یک یا دو دوشا غلبه داره و در برخی افراد هر سه دوشا به اندازه مساوی وجود دارن. به ترکیب منحصر به فرد این دوشاها در یک فرد Prakruti – پراکروتی یا طبع ژنتیکی میگن. این طبع در لحظه لقاح مشخص میشه و تغذیه، سبک زندگی و حالتهای روحی و روانی پدر و مادر روی آن تأثیر میذارن.
حتی فصلها و سیارات هم طبع خودشونو دارن
هر فصلی دوشای مخصوص به خودشو داره. مثلا تابستون پر از گرما و خشکیه، پس پیتا غلبه داره. در مقابل زمستون پر از سردی و رطوبته، پس کافا غلبه داره. طبع منحصر به فردی که موقع لقاح شکل گرفته میتونه براساس تغذیه، سبک زندگی، محیط و حالتهای روحی مادر در دوره حاملگی دستخوش تغییر بشه.
طبع کنونی یا ویکروتی
عوامل بیرونی و درونی متعددی روی کم و زیاد شدن دوشاها تأثیر میذارن. حالتهای فیزیکی و روحی فرد بر اساس تغذیه، سبک زندگی، فصلها، سن و هزار چیز دیگه در حال تغییرن. یعنی دوشاها میتونن بر اساس این عوامل تغییر کنن و از تعادل خارج بشن.
به ترکیب مشخص دوشاها در زمان حال یک فرد Vikruti – ویکروتی یا طبع کنونی میگن. این طبع معادل طبع عارضی در طب سنتی ایرانیه.
سلامت کامل چه زمانی به دست میاد؟
معمولا وقتی یه فرد سلامت کامل جسم و روح داره که طبع کنونی او در هماهنگی و تعادل با طبع ژنتیکی باشه. در دوره درمان آیورودا هدف اینه که دوشاها رو به تعادل برگردونیم تا سلامت پایدار دوباره به فرد هدیه داده بشه. با شناخت طبع خودتون و داشتن یک سبک و شیوه زندگی مطابق اون، به سمت سلامت کامل قدم بردارین.
